Sömürgeciliğin Bitmeyen Hikâyesi: YitikSöz’ün Postkolonyalizm Özel Sayısı – Dergibi
YitikSöz, 38. sayısında postkolonyalizmi yalnızca akademik bir kavram olarak ele almıyor; insanın kendisiyle, tarihiyle, diliyle, inancıyla ve yaşadığı dünyayla kurduğu ilişki üzerinden geniş bir düşünce alanına taşıyor. Sömürgeciliğin değişen biçimlerini, zihinsel bağımlılığı, kültürel yabancılaşmayı ve dijital çağın yeni tahakküm mekanizmalarını farklı disiplinlerden metinlerle tartışmaya açan bu özel sayı, okurunu bir kavramın sınırlarından çok, o kavramın işaret ettiği büyük meseleler üzerinde düşünmeye çağırıyor.
Bazı kavramlar vardır, yalnızca sözlüklerdeki karşılıklarıyla anlaşılamaz. Tarihin içinden geçer, toplumların hafızasına yerleşir, insanın kendisini ve başkasını algılama biçimini değiştirir. Sömürgecilik de böyle bir kavram. İlk bakışta geçmişte kalmış bir tarihsel tecrübe gibi görünse de etkileri, biçim değiştirerek bugüne kadar uzanıyor. Artık yalnızca toprakların işgalinden, sınırların değiştirilmesinden, doğal kaynakların sömürülmesinden söz etmiyoruz. Dil, kültür, eğitim, bilgi, teknoloji ve hatta insanın kendi benliğini algılama biçimi de bu ilişkinin bir parçası hâline geliyor.
YitikSöz dergisinin Kasım-Aralık 2026 tarihli 38. sayısı, tam da bu genişleyen anlam alanından hareket ediyor. Altıncı yayın yılındaki dergi, bu sayısını “Postkolonyalizm Özel Sayısı” olarak hazırlamış. Postkolonyalizm gibi hem akademik hem politik hem de kültürel boyutları bulunan bir konuyu farklı disiplinlerden yazarların katkısıyla ele alması, sayının dikkat çeken özelliklerinden biri. Edebiyattan psikolojiye, felsefeden sosyolojiye, sinemadan eğitime, tasavvuftan dijital teknolojiye uzanan geniş bir içerik söz konusu. Böylece sömürgecilik, yalnızca geçmişte yaşanmış bir işgal hadisesi olarak değil, bugünün insanını da ilgilendiren çok yönlü bir mesele olarak karşımıza çıkıyor.
Derginin editoryal sunuşu, sayının bütününe yayılan düşünsel yönelişi anlamak bakımından önemli. “İnsanın Yol Azığı Olarak Sorumluluk Aşısı” başlıklı yazıda, insanın çağdaş dünyanın teknolojik ve zihinsel kuşatması karşısındaki konumu sorgulanıyor. Sömürgeciliğin klasik biçimlerinin geride kaldığı düşüncesine karşı, tahakkümün yeni araçlarla sürdüğü hatırlatılıyor. Veri akışı, dijital gözetim, makineleşme ve zihinsel bağımlılık, bu yeni dönemin belirleyici unsurları olarak ele alınıyor.
Sunuşun merkezinde insanın sorumluluk bilinci bulunuyor. İnsanın kendisine bir yol ve istikamet çizebilmesi, varoluşuna anlam kazandırabilmesi, sorumluluk üstlenmesiyle mümkün görülüyor. İlahi ilkelerden uzaklaşmanın zihinsel bağımlılığı beslediği düşüncesi, yazının temel dayanaklarından birini oluşturuyor. Teknolojinin ürettiği sınırsız malumat karşısında hakikatin ve kalbin devre dışı kalması da üzerinde durulan meselelerden. İnsan, bilgiye giderek daha kolay ulaşırken hakikatle arasındaki mesafeyi de açabiliyor. Bu noktada yapay zekâ ve makineleşme üzerinden yapılan değerlendirmeler, insanın kendine özgü yaratılışını ve fıtratını yeniden düşünmeye çağırıyor. Dolayısıyla derginin başındaki bu yazı, özel sayının yalnızca bir konu başlığı etrafında hazırlanmadığını, aynı zamanda bir insan ve medeniyet meselesi olarak tasarlandığını gösteriyor.
Bir kavramın peşinde: Postkolonyalizm ne söylüyor?
Özel sayının kuramsal omurgasını oluşturan yazılar, postkolonyalizmin ne olduğu kadar ne olmadığı üzerinde de duruyor. Kadriye Durmuşoğlu‘nun “Postkolonyalizm: Kolonyalizmin Sonu mu Sürekliliği mi?” başlıklı makalesi, bu bakımdan dikkat çekici bir başlangıç noktası. Postkolonyal teorinin önemli isimlerinden hareketle kavramın tarihsel ve düşünsel serüvenini ele alan Durmuşoğlu, sömürgeciliğin sona erdiği yönündeki kabulleri sorguluyor. Aijaz Ahmad, Anne McClintock ve John McLeod gibi isimlerin görüşleri üzerinden postkolonyal kavramının sınırlarını tartışırken Edward Said, Homi Bhabha ve Gayatri Chakravorty Spivak’ın düşüncelerine de uzanıyor. Özellikle sömürgeciliğin resmî bağımsızlık sonrasında da ekonomik, kültürel ve düşünsel ilişkiler aracılığıyla devam edebildiğini göstermesi, makalenin temel tartışma alanlarından birini oluşturuyor.
Ömer Hatunoğlu‘nun “Sömürge Sonrası Durum ve Atılım Süreci” başlıklı yazısı, bağımsızlık sonrasındaki toplumsal kırılmalara ve Batı dışı toplumların kendi medeniyet atılımlarını gerçekleştirme imkânlarına yöneliyor. Müşerref Yardım ise “Kolonyal Zihniyetin Tek Tipçiliğinden Post-Kolonyalizmin Çoğulculuğuna” başlıklı makalesinde, sömürgeciliğin dayattığı homojenleştirici anlayışın karşısına çoğulculuk, melezlik ve farklılık kavramlarını yerleştiriyor.
Ejder Okumuş‘un “Postkolonyalizm: Kolonyalizmin Sorgulanması ve Gayrimeşrulaştırılması” başlıklı çalışması, sömürgeci iktidarın meşruiyet iddialarını ve medenileştirme söylemini sorgularken Kadir Canatan‘ın “Kolonyalizmin Sergilenmesi Olarak Postkolonyalizm” yazısı, postkolonyal söylemin sömürgeciliği ortadan kaldırmak yerine akademik ve estetik alanlarda yeniden üreten bir teşhir aracına dönüşme ihtimaline dikkat çekiyor. Hasan Boynukara‘nın “Bir Moda Akım Olarak Postkoloniyalizm” makalesi de teorinin Batı akademisi tarafından benimsenerek radikal politik içeriğinden uzaklaştırılması tehlikesini ele alıyor.
Sıtkı Karadeniz, “Postkolonyal Teori Bize Ne Vaad Ediyor?” sorusuyla teorinin Batı dışı toplumlar için açtığı düşünsel imkânları tartışırken Şule Demirtaş, “Merkezsiz Dünya Masalı: Postkolonyal Söylemin Sınırları” başlıklı yazısında küresel güç merkezlerinin varlığını koruduğu bir dünyada merkezsizleşme iddialarının ne ölçüde karşılık bulduğunu sorguluyor. Mustafa Everdi‘nin “Postkolonyal Düşünce” başlıklı çalışması da tarihsel kökenler ve zihinsel dönüşüm üzerinden bu tartışmaya katılıyor.
Bu yazılar birlikte düşünüldüğünde, özel sayının postkolonyalizmi sorgulanamaz bir düşünce kalıbı olarak sunmadığı görülüyor. Kavramın imkânları kadar sınırları, dönüştürücü gücü kadar kendi içinde taşıdığı çelişkiler de tartışmaya açılıyor.
Zihnin bağımsızlığı ve insanın yeniden özne olması
Derginin önemli bir bölümü, sömürgeciliğin insan zihninde bıraktığı izlere ayrılmış. Bu noktada mesele yalnızca siyasi bağımsızlık değil; insanın kendi düşüncesini üretebilmesi, kendi değerleri üzerinden konuşabilmesi ve kendi varoluşuna ilişkin kararları verebilmesi.
M. Hakan Türkçapar‘ın “Postkolonyalizm Sömürge Sonrası Süreçte Psikoloji ve Psikiyatri” başlıklı yazısı, Batı merkezli psikoloji ve psikiyatri modellerinin evrensel ölçütler olarak kabul edilmesini sorguluyor. Sömürge sonrası toplumların kendi yerel zihin yapılarını Batılı tanı ve açıklama biçimleri üzerinden değerlendirmesi, epistemik bağımlılık çerçevesinde ele alınıyor.
Ergün Yıldırım‘ın “Postkolonyalizmin Müslümanlar İçin Anlamı” başlıklı makalesi, Müslüman düşünce dünyasının Batı hegemonyası karşısında yalnızca tepkisel bir tutum geliştirmesini yeterli görmüyor. İslam’ın kendi ihya edici diliyle kurucu bir düşünce ve eylem ortaya koyması gerektiği üzerinde duruyor. Osman Demir‘in “Yiğidin Kalkacağı Yer: Kurucu Bir Özne Olarak İnsan Şahsiyeti ve Ahlâkî Yetkinlik” başlıklı çalışması da insanın taklitçi ve edilgen konumdan çıkarak ahlaki yetkinlik üzerinden yeniden özne olabilme imkânını tartışıyor.
Alev Erkilet, dekolonizasyonun Müslüman toplumlar açısından anlamını ve İslam’ın bu süreçteki rolünü ele alırken Ebuzer Karaaslan, modern dünyada öznenin yitimi karşısında Müslüman kimliğinin yeniden inşasına odaklanıyor. Mehmet Evkuran ise “Postkolonyalizm (!) Emin misiniz? Öğrenen ve Yaratıcı Sömürgecilik Üzerine Düşünceler” başlıklı yazısında sömürgeciliğin kendisini sürekli yenileyen bir mekanizma oluşuna dikkat çekiyor.
Tamer Yıldırım‘ın Mona Abul-Fadl düşüncesinden hareketle hazırladığı çalışma, Batı merkezli bilgi üretimine bağımlılığın aşılmasını ve tevhidi bir bilgi sentezinin imkânlarını ele alıyor. İbrahim Baz‘ın tasavvuf ile postkolonyalizm arasındaki ilişkiyi incelediği yazısı, insanın iç dünyasının özgürleşmesi ve manevi direniş meselesine yöneliyor. Muhammed Mücahid Dalkılıç ise İslamofobiyi, Doğu’nun ötekileştirilmesi ve Müslüman öznenin güvenlikleştirme politikaları aracılığıyla baskılanması bağlamında değerlendiriyor.
Bu bölümün ortak meselesi, bağımsızlığın yalnızca dışarıdan gelen bir tahakkümün sona ermesiyle tamamlanamayacağı. İnsan, kendi düşünce dünyasını kuramadığı, kendi kavramlarını üretemediği ve kendisini başkasının ölçüleriyle tanımlamaktan kurtulamadığı sürece başka bağımlılık biçimleriyle karşı karşıya kalmaya devam ediyor.
Türkiye’nin kendilik arayışı
Postkolonyalizm tartışmasının Türkiye açısından taşıdığı anlam, özel sayının üzerinde özellikle durduğu konulardan biri. Türkiye doğrudan sömürgeleştirilmiş bir ülke olmamasına rağmen Batılılaşma süreçleri, düşünsel bağımlılık ve kültürel yabancılaşma üzerinden bu tartışmanın dışında tutulmuyor.
Sinem Öndeş‘in “Batıcılaşma ve Yabancılaşma Ekseninde Türk Modernleşmesinin Postkolonyal Okuması” başlıklı makalesi, Türk modernleşmesinin kendi elitleri eliyle gerçekleştirdiği Batıcılaşma hamlelerinin meydana getirdiği zihinsel ve kültürel yabancılaşmayı ele alıyor. Mehmet Narlı‘nın “Postkolonyal Zihin ya da Türkiye’nin Kendilik Arayışı” başlıklı yazısı ise Türkiye’nin tarihsel ve medeniyet kökleriyle kurduğu ilişkinin kopma noktalarını sorguluyor. Burada öne çıkan mesele, zihinsel öykünmeden kurtularak otantik bir kendilik inşa edebilmek.
Ahmet Demirhan‘ın “Türkiye’de Post-Kolonyallik Niye Etkisiz?” başlıklı çalışması, postkolonyal teorinin Türkiye’deki düşünce ortamında neden güçlü bir karşılık bulamadığını araştırıyor. Vejdi Bilgin‘in “Sömürge Olmadan Sömürgeci Söyleme Maruz Kalmak” başlıklı makalesi, doğrudan sömürgeleşmemiş bir toplumun sömürgeci söylemi kendi bünyesinde içselleştirmesi çelişkisine odaklanıyor.
İmdat Demir, Türk ulus kimliğinin Batı hegemonyası ile Doğu-İslam mirası arasında yaşadığı gerilimleri incelerken Mehmet Lütfi Arslan, Türkiye’deki yönetim bilgisinin Batı’dan aktarılan kurumsal modellerle şekillenmesini ele alıyor. Salih Cenap Baydar ise postkolonyal teorinin Türkiye tecrübesini açıklamadaki sınırlarına dikkat çekerek Türkiye’nin yeni dünya düzenindeki konumunu tartışıyor.
Bu yazılar, Türkiye’nin postkolonyalizm karşısındaki yerini basit bir efendi-köle ilişkisine indirgemiyor. Daha ziyade, kendi tarihsel tecrübesiyle hesaplaşan, Batı’yla kurduğu ilişkinin niteliğini sorgulayan ve kendilik meselesini yeniden gündemine alan bir düşünce alanı oluşturuyor.
Edebiyatın diliyle sömürgecilik ve direniş
Özel sayının edebiyat bölümü, postkolonyalizmin yalnızca kuramsal metinlerle anlaşılabilecek bir mesele olmadığını gösteren geniş bir çalışma alanı sunuyor. Çünkü edebiyat, insanın yaşadığı kırılmaları, kimlik arayışlarını, yerinden edilmeyi, yabancılaşmayı ve iktidar ilişkilerini dilin imkânlarıyla görünür kılabiliyor.
Furkan Varol‘un “Efendinin Aynasını Kırmak (mı?): Postkolonyalizm ve Edebiyat” başlıklı yazısı, edebiyatın sömürgeci söylemle hesaplaşma imkânlarını ve bu hesaplaşmanın sınırlarını sorguluyor. Mehmet Ali Çelikel‘in “İngilizce Kimin Dili? Sömürgecilik Sonrası Dönem ve Değişen Britanya Edebiyatı” başlıklı çalışması, sömürgeleştirilen halkların İngilizceyi kendi edebiyatlarını oluşturmak üzere kullanmalarının Britanya edebiyatında meydana getirdiği değişimi inceliyor.
Sercan Ceylan, “Huzursuzluk, Yurtsuzluk ve Yaralı Bilinç: Postkolonyalist Tahayyülde Öznenin Peltekleşmesi” başlıklı makalesinde sömürge sonrası öznenin kimlik ve aidiyet krizlerine yöneliyor. Bilal Can, Batı’nın askerî işgallerini hümanizm ve medeniyet söylemleriyle meşrulaştırma çabasını kurmaca metinler üzerinden değerlendiriyor. İbrahim Biricik‘in “Modern Türk Edebiyatında Oksidentalizm” yazısı, Türk yazarının Batı’yı edebî metinlerde nasıl bir inceleme ve kurgu nesnesi hâline getirdiğini ele alıyor.
Diaspora edebiyatından şiire, maduniyet tartışmalarından yerli oryantalizme uzanan bu bölümde Gazi Taş, Avrupa’daki Türk diaspora edebiyatının postkolonyal eleştiriyle incelenmesinin metodolojik temellerini ortaya koyuyor. Yunus Emre Altuntaş, şiirin muktedirin diline içeriden müdahale etme ve o dili dönüştürme imkânlarını araştırıyor. Bedia Koçakoğlu, Spivak’ın “Madun konuşabilir mi?” sorusundan hareketle edebî temsilde susturulanların sesine odaklanıyor. Mehmet Özger‘in “Kendi Kendini Ötekileştirmek: Kendilik ve Edebiyat Penceresinden Yerli Oryantalizm” başlıklı makalesi ise yerli yazarın kendi toplumuna Batılı bir oryantalistin bakış açısıyla yaklaşması meselesini ele alıyor. Elif Güvendi Yalçın da sürgün, zorunlu göç ve yurtsuzlaşma temalı eserlerde arada kalmış kimlikleri inceliyor.
Yazar ve eser merkezli incelemeler de bu bölümün önemli bir parçası. Enser Yılmaz, Nâzım Hikmet’in şiirlerindeki anti-emperyalist damarı ve Asya-Afrika halklarının bağımsızlık mücadeleleriyle kurduğu ilişkiyi ele alıyor. Özlem Güney, Halide Edip Adıvar’ın eserlerini Doğu-Batı çatışması, mandacılık ve millî direniş ekseninde değerlendiriyor. Hande Nur Aydın, Alev Alatlı’nın eserlerinden hareketle Batı Aydınlanmasının zihinsel sömürgeciliğine karşı merhamet kutbu düşüncesini inceliyor.
Merve Sultan Akçakaya, sömürgeleştirilmiş aklın ruhsal travmalarını ve edebî karakterlerdeki yansımalarını ele alırken Barış Ağır, Orhan Pamuk’un Kar romanını iç oryantalizm ve Ka karakterinin değişken özne konumu üzerinden okuyor. Selçuk Atay, Tanzimat romanının Bihruz ve Felâtun Bey tiplerini Batılı yaşam tarzına öykünen öznenin çöküşü bağlamında değerlendiriyor. İrfan Çevik‘in Joseph Conrad’ın Karanlığın Yüreği romanını Edward Said’in yaklaşımı üzerinden ele aldığı çalışma, sömürgeci anlatı yapısına yöneliyor.
Aytmatov’un romanlarındaki mankurtlaşma temasını Sovyet sömürgeciliği ve kimlik kaybıyla ilişkilendiren Aqbota Abiyır‘ın yazısı, bu edebî incelemelere başka bir coğrafyanın tecrübesini ekliyor. Şam Es-Sebsebi, Suriye hapishane edebiyatını toplumsal hafıza ve baskıcı şiddet bağlamında inceliyor. Sema Noyan, Abdulrazak Gurnah’ın romanlarında Doğu Afrika’nın sömürge mirasına, göçmenliğe ve bellek yitimine odaklanırken Ulaş Bingöl, Nuruddin Farah’ın eserlerinde sömürge sonrası Afrika’nın siyasi ve toplumsal sorunlarını ele alıyor.
Edebiyat bölümünün genişliği, sömürgeciliğin tek bir coğrafyaya, dile veya tarihsel döneme ait olmadığını da ortaya koyuyor. Türk edebiyatından Afrika edebiyatına, Tanzimat romanından çağdaş dünya edebiyatına uzanan okumalar, farklı tecrübelerin ortak meselelerini görünür kılıyor.
Dijital çağın görünmeyen işgali
Sömürgeciliğin bugünkü biçimlerini anlamak için teknoloji ve dijitalleşme üzerinde durmak gerekiyor. Özel sayının bu konudaki yazıları, fiziksel işgalin yerini giderek görünmez ve gündelik hayatın içine yerleşmiş tahakküm biçimlerinin aldığını tartışıyor.
Muhammet Enes Kala‘nın “Doğu Kendini Makineye Sorarsa: Algoritmik Öz-Oryantalizm ve Epistemik Egemenliğin Son Eşiği” başlıklı yazısı, Doğu’nun kendi tarihsel ve manevi hakikatini Batı merkezli algoritmalar ve arama motorları üzerinden sorgulamasını ele alıyor. Mahmut Özer, “Postkolonyalizmden Yapay Zekâya: Eğitimde Epistemik Bağımlılığın Dönüşümü” başlıklı çalışmasında, eğitim sistemlerindeki bilgi ve teknoloji bağımlılığının dönüşümünü inceliyor.
Turan Kışlakçı‘nın “Dijital Sömürgecilik: Zihnin Yeni İşgali” ve Üzeyir İlbak‘ın “Dijital Kolonyalizm: İnsan ve İnsanlık Zihninin İstilası” başlıklı yazıları, büyük veri, sosyal medya ve teknoloji şirketlerinin algoritmik ağları üzerinden kurulan yeni tahakküm biçimlerine dikkat çekiyor.
Ethem Erdoğan, Nevzat Çiçek, Nurullah Öztürk, Yusuf Yetiş ve Şeyma Şakar‘ın çalışmaları ise bilginin küresel iktidar ilişkileri içindeki konumunu, haber ağlarının hakikat üretme gücünü ve medyanın hegemonik söylemlerini farklı yönlerden ele alıyor. Şerife Saliha Bozoklu‘nun transhümanizmi yeni bir sömürge eşiği olarak değerlendiren yazısı da insan bedeninin, genetiğinin ve zihninin teknolojik müdahalelerle yeniden tasarlanması meselesini tartışmaya açıyor.
Dijital sömürgecilik tartışması, kültür endüstrisi ve küresel emek meseleleriyle de genişliyor. Mehmet Ulukütük ve Sümeyye Akpınar‘ın postkolonyal feminist düşünceye ilişkin yazıları, kadınların temsil edilme biçimlerini ve Batı merkezli bilgi üretiminin sınırlarını sorguluyor. Merve Kocaman’ın “Bir Kadının Hafızasına Kaç Memleket Sığar?” başlıklı çalışması, sürgün ve göç tecrübelerinin kadın hafızasında meydana getirdiği mekânsızlaşma ve kimlik yaralarına yöneliyor.
Nuh Akçakaya kültür endüstrisinin birey üzerindeki görünmez tahakkümünü incelerken Tuğba Gencer modernitenin evrensellik iddialarını yeniden değerlendiriyor. Tuba Nur Umut, felsefe tarihinin Avrupa merkezci yazımını sorguluyor; Ahmet Melih Karauğuz ulusötesi şirketlerin ucuz iş gücü ve doğal kaynaklar üzerindeki etkilerini ele alıyor. Hacer Yeğin Güneş, kolonyal süreçlerde evin ve mahrem alanın çöküşünü inceliyor.
Selçuk Aydın‘ın dekolonyal düşünce üzerinden küresel güç ilişkilerini ele aldığı çalışması, Mustafa Şahin‘in madunun temsil imkânlarını sorgulayan yazısı ve Ali Galip Yener‘in postkolonyal kuramın Batı akademisi ve küresel kapitalizmle ilişkisine odaklanan makalesi de bu bölümün düşünsel çeşitliliğini artırıyor. İsmail Aydoğan eğitim sistemlerinin zihinsel bağımlılığı sürdürme biçimlerine, Feyza Nur Emiroğlu Cesur Yeni Dünya üzerinden özgürlük illüzyonuna ve insan zihninin koşullanmasına, Melek Demirdöğen ise çocuk edebiyatı ve çizgi dünyalarda dilsel hegemonyaya dikkat çekiyor.
Betül Ünlü Kocakoç yerinden edilen kimlikleri, Sercan Ceylan Walter D. Mignolo’nun sınırda düşünme yaklaşımını, Erol Çetin Malik Bedri‘nin Batı merkezli psikoloji eleştirisini, Nigar Gizem Ünal ise Ziyaüddin Serdar‘ın kültürel sömürgecilik ve postnormal zamanlara ilişkin düşüncelerini ele alıyor.
Bu yazıların bir arada bulunması, sömürgeciliğin yalnızca siyasi ve askerî güç ilişkileriyle açıklanamayacağını gösteriyor. Bilginin nasıl üretildiği, hangi düşüncelerin dolaşıma girdiği, hangi dillerin ve kültürlerin görünür olduğu, hatta insanın kendisi hakkında hangi kavramlarla düşündüğü de tartışmanın bir parçası hâline geliyor.
Sinemadan tarihe: Görüntünün ve hafızanın dili
YitikSöz’ün bu özel sayısında sinema da postkolonyal eleştirinin önemli alanlarından biri olarak yer buluyor. Yunus Namaz ve Yusuf Ziya Gökçek‘in “Sinemada Sömürgecilikten Dekolonizasyona: Bakış, Temsil ve Epistemik Kopuş” başlıklı çalışması, kameranın Batılı bakış açısını nasıl inşa ettiğini ve ötekileştirme mekanizmalarını inceliyor. Kamil Ergenç ve Uğur Cumaoğlu, bilimkurgu sinemasında sanatın ideolojik bir araca dönüştürülmesini ele alıyor.
Esma Yıkmaz ve Merve Şener‘in İran sinemasındaki postkolonyal izleri konu alan çalışması, kimlik, Batılılaşma baskısı ve gelenek-modernite gerilimine odaklanıyor. Fatih Demirdöğen, Parazit filmini küresel kapitalizm ve sınıfsal sömürü ilişkileri üzerinden değerlendiriyor. Mukaddes Koç, Bruce Lee’nin başrolünde olduğu Öfkenin Yumruğu filmini emperyalizme karşı beden ve imge üzerinden gelişen direniş bağlamında inceliyor. Leyla Yıldız‘ın Yılanın Kucağında filmi üzerine yaptığı simgesel okuma ise Amazon yerlilerinin işgal ve sömürü karşısındaki direnişine yöneliyor.
Sinemanın ardından gelen söyleşiler, özel sayının düşünsel çerçevesini iki önemli isimle genişletiyor. Manolya Gürocak‘ın Ziyaüddin Serdar‘la yaptığı söyleşide, Batı merkezli bilgi rejimleri, oryantalizm ve postnormal zamanların karmaşası konuşuluyor. Serdar’ın önerdiği “Üçüncü Bir Bilinç”, Batı merkezcilik ile ona verilen tepkisel Doğu taklitçiliğinin ötesine geçme arayışını ifade ediyor. Söyleşiyi Serdar’ın “Batı Nedir ve Nerededir?” başlıklı teorik metni tamamlıyor.
Elif Tokkal‘ın Yasin Aktay‘la gerçekleştirdiği söyleşide ise klasik zihinsel sömürgecilikten algoritmik sömürgeciliğe uzanan dönüşüm ele alınıyor. Aktay’ın üzerinde durduğu “Yeni Oksidentalizm” düşüncesi, Batı’yı savunmacı komplekslerden uzak, nesnel ve eleştirel bir inceleme konusu hâline getirme arayışını içeriyor.
Bölgesel ve tarihsel incelemeler de sayının coğrafi sınırlarını genişletiyor. Fatma Merve Çınar, Endülüs’ün kaybını ve tarihsel hafızasını ele alıyor. Muhammet Özdemir, siyah entelektüellerin Avrupa’ya duydukları hayranlıktan eleştirel kopuşa uzanan düşünsel değişimini inceliyor. Mustafa Gençer, Almanya, Belçika, Fransa ve Bosna’daki kolonyal geçmişin yaşayan izlerine yöneliyor. Nurullah Sat, Japonya’nın Kore, Çin ve Mançurya’daki kolonileştirme faaliyetlerini değerlendiriyor. Selçuk Türkyılmaz‘ın Filistin’deki kolonyal karşılaşma ve bağımsızlık mücadelesini ele alan yazısı ise sömürgecilik tartışmasının güncel ve yakıcı meselelerinden birini gündeme taşıyor.
Şiirin, öykünün ve çizginin tanıklığı
Dergi kuramsal tartışmaların şiir ve öyküdeki karşılıklarını bir araya getiriyor. Şiirlerin yanında farklı dillerden çevrilen şiirler de özel sayının önemli bir parçasını oluşturuyor. Şiirlerde klasik ve dijital sömürgeciliğe itiraz, yurtsuzluk, mekânsızlık, Filistin direnişi ve emperyalist hafıza gibi temalar öne çıkıyor.
Derginin ilk sayfalarında yer alan şiirler, postkolonyalizm dosyasına yalnızca bir hazırlık oluşturmuyor; meselenin edebî ve insani karşılığını da hissettiriyor. Faruk Uysal, “Arya Değişim Yolunda” şiirinde insan ile teknoloji arasındaki sınırın giderek belirsizleştiği bir ilişkiyi anlatıyor. Güncelleme, algoritma, sürüm ve sistem gibi kavramlar, şiirde aşkın ve insan olmanın diliyle yan yana geliyor. Şiirin merkezindeki Arya ile kurulan ilişki, teknolojik dönüşümün insanın duygusal dünyasına kadar uzanan etkilerini düşündürüyor. Uysal, teknolojinin sunduğu kusursuzluk arzusunu, insanın kusurlarıyla ve kırılganlığıyla kurduğu bağ üzerinden sorguluyor.
Hüseyin Akın’ın “Durduk Yer” şiiri ise tarih, coğrafya ve medeniyet tartışmasını kendine özgü ironik diliyle ele alıyor. “Coğrafya kader” düşüncesinden Batı’nın keşif anlatısına, Gutenberg’in matbaasından Endülüs’e uzanan göndermeler, şiirin düşünsel zeminini oluşturuyor. Akın, Türkçenin ve yerli kültürel hafızanın savunusunu yaparken alışılmış söyleyişlerin dışına çıkıyor; kelime oyunları, tarihî göndermeler ve mizah aracılığıyla Doğu-Batı gerilimini şiirin imkânları içinde yeniden kuruyor. Şiirin başlığındaki “durduk yer” ifadesi de bu bağlamda, hareketsizlikten çok bir yerde durarak direnmenin anlamını taşıyor.
Yaşar Akgül’ün “Televizyonu Yeni Açanlar İçin Postkolonyal Haberler” başlıklı şiiri, özel sayının eleştirel tonunu hiciv yoluyla sürdürüyor. Emperyalizm, hegemonya, kapitalizm, Filistin ve Gazze gibi kavramlar, şiirde doğrudan ve sert bir söyleyişle karşımıza çıkıyor. Akgül, siyasal iktidar ilişkilerini, kültürel gösterişi ve toplumsal ikiyüzlülüğü hedef alırken dilin ses imkânlarından, çağrışımlarından ve kelime oyunlarından yararlanıyor. Şiirin ironisi yalnızca dışarıdaki güç odaklarına yönelmiyor; kendi toplumumuzun tutumlarını, söylemleriyle davranışları arasındaki çelişkileri de sorguluyor.
Mustafa Uçurum’un “Haritaların Unuttuğu Yer” şiiri, sömürgeciliğin coğrafya ve insan üzerindeki izlerini daha lirik bir anlatımla görünür kılıyor. Limanlar, gemiler, yabancı ülkelerin anahtarları, çocukların başka dillerde öğrendikleri adları ve cetvelle çizilmiş sınırlar şiirin temel imgeleri arasında. Özellikle “Birilerinin zenginliği / Ötekilerin çocukluğundan yapılmış trenler” dizeleri, sömürgeci düzenin ekonomik kazancının arkasındaki insani kaybı çarpıcı biçimde ifade ediyor. Şiir, sınırların ve haritaların değişmez olmadığını hatırlatan bir umutla sona eriyor: Toprağın, denizin ve çocukların bir gün yeniden kendi seslerine kavuşabileceği bir dünya ihtimali.
Süleyman Karaca‘nın “Post Binary” şiiri, Batı rasyonalizminin dünyayı ikili karşıtlıklar üzerinden kuran anlayışına yöneliyor. Şiirde ikili sayı sisteminin diliyle Bakara suresinin 11. ayetine yapılan gönderme, teknik bir gösterimle manevi hakikati yan yana getiriyor. Dipnotta yer alan matematiksel formül de sömürgeciliğin kurtarıcılık iddiasıyla katliam arasındaki ilişkisini çarpıcı bir biçimde kuruyor.
Yunus Emre Altuntaş‘ın “Lumumba’yı Öldürdüler” şiiri, Kongo’nun bağımsızlık mücadelesinin önemli isimlerinden Patrice Lumumba’nın öldürülüşünü politik bir ağıt biçiminde ele alıyor. Lumumba’nın bedeninden geriye kalan altın diş, şiirde ezilen halkların yok edilemeyen direnişinin simgesine dönüşüyor.
Kadir Ünal‘ın “Karanlığın Yüreğinde Onulmaz Bir Kara Büyü” şiiri, Rudyard Kipling’in “Beyaz Adamın Yükü” söylemine karşı Afrika’nın sömürülüşünü ve bu sömürünün ardındaki yıkımı dile getiriyor. Şiir, medeniyet götürme iddiasının ardında saklanan şiddeti görünür kılıyor.
Çeviri şiirler de bu tematik çerçeveyi farklı coğrafyalardan seslerle tamamlıyor. Derek Walcott‘un Şeyma Karaca tarafından çevrilen “Adlar” şiiri, adlandırma hakkı ve sömürgeciliğin yerli kimlikler üzerindeki etkisini ele alıyor. Temim El-Bergusi‘nin Elif Zülal Aşcıoğlu çevirisiyle yayımlanan “Canım Feda” şiiri Gazze’yi, kuşatmayı ve direnişi konu alıyor. Ertawil Qondiger‘in Aşur Özdemir tarafından çevrilen “Ukrayna Yırları” şiiri savaşın ve emperyalist işgallerin Avrasya coğrafyasındaki yıkıcı sonuçlarına yöneliyor. Nakano Shigeharu‘nun Ceyda Aydoğan çevirisiyle yer alan “Yağmurlu Shinagawa İstasyonu” şiiri ise sınır dışı edilen Koreli işçilerin hikâyesini sınıfsal ve anti-kolonyal bir dayanışma çerçevesinde işliyor. Mahmud Derviş‘in “Yüksek Gölgeye Övgü” şiiri ile Yamanokuchi Baku‘nun “Evlilik” ve “Konuşma” şiirleri de çeviri şiirler arasında yer alıyor.
Ayrıca Adem Turan, İrfan Çevik, Vural Kaya, Bilgehan Taha Solak, Sinan Davulcu, Nurettin Durman, Tayyip Atmaca, Selim Somuncu, Süleyman Karaca, Yasin Mortaş, Ömer Hatunoğlu, Kadir Ünal, Hüseyin Çolak, Baha Polat, Asiye Ceyhan, Akif Dut, İnci Okumuş, Derya Kurtoğlu, Seher Özkök ve Ekrem Elmas‘ın şiirleri bulunuyor.
Derginin öykü bölümünde de özel sayının ana izleği farklı anlatım biçimleriyle sürdürülüyor. Cahid Efgan Akgül’ün bir önceki sayıda yayımlanan “İntihalin Eşiğinde Dolanan Öykü”nün devamı niteliğinde olan “Kaçma Sanatı” başlıklı metni, biçimiyle de dikkat çeken bir anlatı. Gazetenin başyazarı Günay Yıldız’ın kayboluşuyla başlayan metin, bir gazete haberi, kayıp kişinin geride bıraktığı yazı ve bu yazı üzerine hazırlanan edebî bilirkişi raporu gibi katmanlardan oluşuyor. Küçük harflerle, noktalama işaretleri kullanılmadan ve tek paragraf hâlinde ilerleyen anlatı, okuru karakterin zihnindeki kesintisiz akışa yaklaştırıyor. Gerçekle kurmaca arasındaki sınırın sürekli yer değiştirdiği bu yapı, okurun metne ve anlatıcıya duyduğu güveni de sorgulatıyor. Öyküdeki kayboluş, yalnızca fiziksel bir uzaklaşma değil; insanın kendi hayatından, geçmişinden ve içinde bulunduğu düzenden kaçma arzusuyla birlikte düşünülüyor. Metnin sonunda yer alan bilirkişi raporu ise kurmaca ile gerçeklik arasındaki oyunu daha da derinleştiriyor.
Sadık Yalsızuçanlar, “Üç Kısa Öykü” başlığı altında bir araya getirdiği metinlerde sömürgeciliğin tarihsel hafızasını farklı coğrafyalar üzerinden ele alıyor. “Civanperçemli Kentte Kubkub Yılı”, Çad’ın Abeşe bölgesinde Türklerin bıraktığı izlerden Fransız işgaline ve yerel hafızanın tahribine uzanan tarihsel bir anlatı kuruyor. Dilin, kültürün ve toplumsal belleğin sömürgeci müdahalelerle nasıl dönüştürüldüğü öykünün temel meseleleri arasında. “Siyahî Bir Yapısöküm Örneği” başlıklı kısa metin, Burkina Faso’nun Fransa ile diplomatik ilişkilerini sonlandırmasına ilişkin bir haberden hareket ediyor. “Kızımızı Yanına Al!” ise Pakistanlı bir bilim insanının kaçırılması, işkence görmesi ve ailesinden koparılması üzerinden sömürgeci iktidarın insan bedeni ve hayatı üzerindeki şiddetini anlatıyor. Yalsızuçanlar’ın bu üç metni, sömürgeciliği yalnızca geçmişte kalmış bir tarihsel hadise olarak değil, farklı biçimlerde devam eden bir tahakküm ilişkisi olarak ele alıyor.
Gülçin Yağmur Akbulut’un “İki Dost İki Düşman” öyküsü, Hindistan ve Pakistan’ın bölünmesiyle ortaya çıkan tarihsel kırılmayı iki ailenin hikâyesi üzerinden anlatıyor. Bir zamanlar aynı sofrayı paylaşan, çocuklarını birlikte büyüten, farklı dinlere mensup olmalarına rağmen kardeşçe yaşayan iki ailenin arasına İngiliz sömürge yönetiminin böl-yönet politikası giriyor. Dostluğun yerini güvensizliğin, ayrılığın ve düşmanlığın alması, büyük tarihsel olayların sıradan insanların hayatlarında açtığı yaraları görünür kılıyor. Öyküde sömürgecilik, yalnızca ekonomik kaynakların yağmalanması ya da siyasi egemenliğin kurulması değildir; birlikte yaşama kültürünün, ortak hafızanın ve insan ilişkilerinin parçalanmasıdır. Son sahnedeki iki dostun iki düşmana dönüşmesi, öykünün başlığını trajik bir biçimde tamamlıyor.
Öykü bölümünde ayrıca Mustafa Çiftci,Manolya Gürocak, Ayşe Bağcıvan, İbrahim Yarış, Özcan Ünlü, Recep Ayık, Derya Gezgin, İlknur Polat ve İsmail Kılınç‘ın metinleri yer alıyor. Ayrıca Samira Azzam‘ın Filistin’de işgal ve direnişi konu alan “Zılgıtlar” öyküsü ile Nakajima Atsushi‘nin Japon sömürge bürokrasisi ve Okyanusya yerlileri üzerine kurulu metinleri de sayıda bulunuyor. Chiri Yukie‘nin Aynu halkının kültürel hafızasına ilişkin derleme önsözü ve Japon anonim metni “Momotarou Masalı” da bu bölümün dikkat çeken metinleri arasında.
Bütün bu şiir ve öykülerin yanında Hasan Aycın‘ın çizgileri de derginin görsel anlatısını oluşturuyor. Ön ve arka kapak çizgileriyle birlikte sayının farklı sayfalarına yayılan çalışmalar, sömürgecilik, gözetim, zihinsel bağımlılık ve özgürleşme temalarını görsel bir dille ele alıyor. Özellikle omuzlarında büyük bir anahtar taşıyan mülteci ve madun halkların tasviri, geri dönüş ve özgürleşme arayışını çağrıştırıyor. İnsan bedeninden dallanarak çoğalan ellerin oluşturduğu ağaç motifleri, gözetim ve iktidar ilişkilerini hatırlatıyor. Birbirlerine zincirlerle bağlanmış, birbirlerinin sırtına binerek ilerleyen insan figürleri ise zihinsel prangaların ve taklitçi bağımlılığın ağırlığını görünür kılıyor.
Hasan Aycın‘ın çizgileri, bu yönüyle derginin yazılı içeriğinden bağımsız bir süsleme unsuru olarak kalmıyor; sayının tartıştığı meseleleri görsel anlatımın imkânlarıyla tamamlıyor.
Bir özel sayının açtığı düşünce alanı
YitikSöz’ün 38. sayısı, postkolonyalizm gibi kapsamlı ve farklı
disiplinlere yayılan bir konuyu tek bir açıklama biçimine indirgemeden ele alıyor. Sömürgeciliğin tarihsel kökenlerinden günümüzün dijital tahakküm mekanizmalarına, Türkiye’nin modernleşme tecrübesinden edebiyatın temsil sorunlarına, psikolojiden tasavvufa, sinemadan şiire kadar uzanan geniş bir içerik oluşturuyor.
Bu genişlik, beraberinde farklı yaklaşım ve değerlendirmeleri de getiriyor. Bazı yazılar postkolonyal teorinin imkânlarını öne çıkarırken bazıları teorinin kendi sınırlarını, Batı akademisiyle ilişkisini ve bir moda akımına dönüşme ihtimalini sorguluyor. Türkiye’nin bu düşünce içindeki konumu da doğrudan sömürgeleşme tecrübesi üzerinden değil, modernleşme, yabancılaşma, zihinsel bağımlılık ve kendilik arayışı üzerinden tartışılıyor.
Şiirler, öyküler, çeviri metinler, sinema incelemeleri ve söyleşiler ise kuramsal tartışmanın başka ifade biçimlerine açılmasını sağlıyor. Böylece özel sayı, akademik metinlerle edebî üretimleri aynı mesele çevresinde buluşturuyor.
Sayı boyunca tekrar tekrar karşımıza çıkan temel sorulardan biri şu: İnsan, kendi düşüncesinin ve varoluşunun öznesi olmayı nasıl başarabilir? Bu sorunun cevabı yalnızca siyasi bağımsızlıkta, ekonomik güçte ya da teknolojik gelişmişlikte aranmıyor. Dilini, hafızasını, inancını, kültürünü ve düşünme biçimini yeniden kurabilen insanın imkânları üzerinde duruluyor. Başkasının kavramlarıyla kendisini tanımlayan, başkasının bakışıyla kendi toplumunu değerlendiren, kendi hakikatini başkasının onayına sunan bir zihnin bağımsızlığından söz etmenin güçlüğü hatırlatılıyor.
Derginin sunuşunda öne çıkan sorumluluk düşüncesi de bütün bu tartışmaların üzerinde durduğu zemini oluşturuyor. Sorumluluk, burada yalnızca bireysel bir ahlak meselesi değil; insanın kendi varlığına, toplumuna ve dünyaya karşı üstlenmesi gereken bir bilinç olarak karşımıza çıkıyor.
YitikSöz, 38. sayısıyla okuruna hazır cevaplar sunmaktan çok, farklı alanlarda sürdürülen tartışmaları bir araya getiriyor. Postkolonyalizmin neyi anlattığını, hangi sorulara kapı araladığını ve bugünün insanı için neden önemli olduğunu düşünmeye davet ediyor. Sömürgeciliğin yalnızca geçmişte kalmış bir hadise olmadığını, bazen bir dilde, bazen bir eğitim modelinde, bazen bir haberin sunuluşunda, bazen de insanın kendisine bakışında yaşamaya devam ettiğini hatırlatıyor.
Bu bakımdan 38. sayı, yalnızca postkolonyalizm üzerine hazırlanmış kapsamlı bir dosya değil; insanın kendilik, hafıza ve sorumluluk meselelerini farklı disiplinlerin imkânlarıyla yeniden düşünmeye açan geniş bir okuma alanı.